پس قوله تعالى فَلا رَفَثَ اشاره بمقهور نمودن قواى شهويه است تحت قواى عقل وَ لا فُسُوقَ اشاره بمقهور نمودن قواى غضبيه است كه از سركشى آن تمرد و نافرمانى پديد ميگردد وَ لا جِدالَ اشاره دارد بمقهور گردانيدن قوه وهميه تحت فرمان عقل كه بلند پروازى نكند و در آنچه شأن وى نيست در ذات خدا و صفات و افعال و احكام او بحث و جدال نكند . و همين قواى سه‌گانه است كه انسان را وادار مينمايد كه با مردم نزاع و ضديت نمايد و تمام ظلم و تعديات بشر از همين سه قوه سر چشمه ميگيرد اين است كه در آيه فرموده فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ يعنى كسى كه مقصودش معرفت خدا و محبت او باشد و بخواهد اطلاع پيدا نمايد بر نور جلال احدى و در سلك خواص از بندگان حق تعالى واقع گردد بايستى جلو اين قواى سه‌گانه حيوانى خود را ببندد كه هيجان نكنند و اين معانى كه گفته شد بالاترين اسرارى است در حج كه ميتوان از اين آيات استفاده نمود پس سزاوار نيست كه عاقل از آن غافل گردد . « پايان » و اينكه در اين آيات لفظ حج تكرار شده براى تعدد موارد و متعلقات آنست جايى اشاره دارد باصل تشريع حج و امر باتيان آن جاى ديگر اشاره دارد باعمال و خصوصيات آن جايى ديگر اشاره بزمانى است كه بايستى در آن وقت حج واقع گردد مثل همين آيه الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ كه حج بايستى در اوقاتى كه تعيين براى حج شده واقع گردد وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوى مفسرين گويند شأن نزول آيه اين است كه جماعتى از يمن به قصد حج آمدند مكه و هيچ زاد و توشه‌اى همراه خود برنداشتند به گمان اينكه ما مهمان خدائيم و خداوند روزى ما را ميدهد در راه بيچاره شدند و مجبور بگدايى گرديدند اين آيه نازل شد كه براى مسافرت دنياى خود توشه برداريد و بهترين توشه‌ها براى سفر آخرت تقوى است تَزَوَّدُوا اشاره بتوشه سفر دنيا است كه از متاع دنيا توشه برداريد براى